Tyan-Şan dağlarının ən keçilməz yerində, dəniz səviyyəsindən 3600 metr yüksəklikdə Kara-kayun dərəsində (Çin və Qırğızıstan sərhədi yaxınlığında) yerləşən Taş Rabat qalası Asiyanın ən sirli mədəniyyət abidələrindən biri kimi tanınır. Taş Rabat qalası Böyük İpək Yolunun yaxınlığında, Fərqanə vadisi ilə İssık-Kul gölünü birləşdirən strateji əhəmiyyətli bir məkanda yerləşdiyi üçün burada insanlar lap qədim dövrlərdən məskunlaşmağa başlamışdılar. Amma sərt iqlimə malik olan bu yerdə yaşayan insanların bu gün də öz nəhəngliyi və möhtəşəmliyi ilə hamını heyran qoyan qalanı hansı məqsədlər üçün inşa etdikləri hələ də bir sirr olaraq qalmaqdadır. İş orasındadır ki, Qobi səhrasından Xəzər dənizinədək uzanan böyük bir ərazidə böyük daşlardan istifadə etməklə tikilən bu qalanın analoqu yoxdur. Taş Rabat qalası elə inşa edilib ki, günəş çıxanda onun 4 tərəfini eyni zamanda işıqlandırır. Daşlara düşən günəş işığı otaqlarda valehedici, olduqca ecazkar və qəribə bir mənzərə əmələ gətirir. Bir sözlə, qala divarlarına düşən günəş şüaları otaqların isidilməsində bir enerji, istilik mənbəyi rolunu oynayır. Qalanı tədqiq edən alimlər bu günə kimi qədim memarların bu qala daşlarından otaqların isidilməsi üçün necə enerji mənbəyi kimi istifadə etmələrinin sirrini aça bilməyiblər. Nə qədər qəribə olsa da qalanın bəzi yerlərində bərpa işləri aparıldıqdan sonra məlum olub ki, istifadə edilən yeni daşlar artıq istilik mənbəyi rolunu oynaya bilmirlər. Tədqiqatçıların son araşdırmaları göstərir ki, bayırda 30 dərəcəyədək şaxta olduqda belə otaqlarda müsbət 10-18 dərəcə istilik olur. Şaxta 40 dərəcəyə çatanda isə otaqları isitmək üçün buxarı tipli isitmə sistemindən istifadə edilib. Onu da deyək ki, qala düzbucaqlı formada inşa edilib. Onun uzunluğu 35,7 metr, eni isə 33,7 metrdir. Qalada 20 kiçik və bir böyük günbəz var. Günbəzlərin inşasında yerli əhali tərəfindən qanca adlandırılan inşaat materialından (əhəng və gilin qarışığının yandırılmasından əldə edilən material) istifadə edilib. Qala daxilində müxtəlif istiqamətlərə uzanan yeraltı yollar və zindan var. Qala divarlarının üzərində on müdafiəçi üçün gözətçi məntəqələri olub. Onların qalıqları bu günə kimi də qalır. Bu qala doğrudanmı müdafiə məqsədi üçün inşa edilib? Bu suala tədqiqatçılar cavab tapa bilmirlər. Çünki qala elə yerdə yerləşib ki, oranı hücumla ələ keçirmək, sadəcə olaraq, mümkün deyil. Belə ki, qala keçilməz qayalıqlara sığınıb və ətrafı da keçilməz bataqlıqdır. Ora yalnız yaz aylarında getmək olur. Tanınmış tədqiqatçı alim və tarixçi Çokan Vəlixanovun fikrincə, qala Şeybani hökmdarı Abdullah xan tərəfindən XVI əsrdə inşa edilib. Lakin qalanın daha qədim dövrlərdə inşa edildiyi ilk baxışdan aydın şəkildə hiss edilir. Şeybani xanın qalaya yaxın ərazidə düşmən hücumundan qorunmaq üçün çox da böyük olmayan qala inşa etirdiyi, lakin onun sonralar müxtəlif səbəblərdən dağıldığı məlumdur. Ola bilsin ki, Çokan Vəlixanov bu iki qalanı səhv salıb.
Qalanın qədimliyini yerli əhali arasında söylənilən fikirlər də göstərməkdədir. Belə ki, yerli əhali arasında dolaşan əfsanələrə görə isə dünyanı su basarkən qədim insanlar bu qalanı inşa edərək orada yaşayıblar. Qaya ətrafındakı daş üzərində qədim Suriya dilində tapılan yazı da qalanın yaşının eramızın əvvəllərinə gedib çıxdığını ehtimal etməyə imkan verir. Bu qalanın ilk dövrlərdə xristianlığın yayılması üçün inşa edildiyi də vurğulanır. Bununla belə qırğız və qazax tarixçiləri Taş Rabatın eramızdan əvvəl Hun imperatoru Mətənin atası Teomanın (Tuman) vaxtında inşa edildiyini bildirirlər. Onların sözlərinə görə, Taş Rabatın inşasından məqsəd düşmən hücumundan qorunmaq olub. Qalaya yaxın ərazilərdə eramızdan 3 min il əvvələ gedib çıxan və qədim türklərə aid çoxlu sayda qəbirlərin və yaşayış evlərinin qalıqları da bu iddianın doğru olduğunu ehtimal etməyə imkan verir. Qalada tapılan Suriya dilindəki yazılara gəlincə qazax və qırğız alimləri xristian missionerlərin buraya qala inşa edildikdən azı 1500-2 min il sonra gəldiklərini vurğulayırlar. Onlar buna sübut kimi Suriyada və ümumiyyətlə Yaxın Şərqdə Taş Rabatın bənzəri olan qalanın inşa edilməməsini göstərirlər. Doğrudan da bu günə kimi nə Yaxın Şərqdə, nə Çində, nə də bölgə ilə sərhəd olan hər hansı ölkədə Taş Rabat qalasına bənzər tikinintiyə rast gəlinməyib.
Hər halda qalanı inşa edənlərin olduqca yüksək peşəkar ustalar olduğu şübhə doğurmur. Bu da türklərin qədimlərdən mahir ustalar olduğunu və yüksək səviyyəli sivilizasiya qurduqlarını bir daha təsdiq edir.
Qeyd edək ki, qalanın olduqca yüksək memarlıq ənənələrinə uyğun şəkildə tikilməsi və təbii vasitələrdən istifadə etməklə otaqların isidilməsi sirr olaraq qalmaqdadır. Günümüzdə Taş Rabat qalasını ziyarət etmək üçün hər il minlərlə insan oraya gəlir. Təbii ki, onların arasında tədqiqatçılar və macəra axtaranlar da az deyil. Bir müddət öncə YUNESKO-dan olan bir qrup alim və tədqiqatçı Taş Rabatı ziyarət ediblər. Onlar burada gördüklərindən heyrətə düşdüklərini gizlətməyiblər. YUNESKO -dan olan mütəxəssislər artıq Taş Rabatın dünyanın qorunan incəsənət abidələri siyahısına salınması üçün məsələ qaldırıblar. Yaxın vaxtlarda bununla bağlı YUNESKO-da xüsusi toplantının keçiriləcəyi gözlənilir. Bir sözlə türk sivilizasiyasının, qədim türk memarlığının heyrətamiz daş yadigarı olan Taş Rabat qalası Turan dünyasının möhtəşəmliyini bir daha dünyaya nümayiş etdirməkdədir.
Əziz Mustafa